Zelforganiserend vermogen ongelijk verdeeld

zelforganiserend vermogen justus uitermark oratie

Prof. Dr. Justus Uitermark

Het beroep van de overheid op het zelforganiserend vermogen van burgers heeft de afgelopen jaren een hoge vlucht genomen. De klassieke verzorgingsstaat moet plaats maken voor de participatiesamenleving. “Maar het zelforganiserend vermogen is ongelijk verdeeld en ook moeilijk te realiseren”, zo stelt prof. dr. Justus Uitermark in zijn oratie ‘Verlangen naar Wikitopia’.  Hij spreekt deze uit op vrijdag 10 januari 2014 bij de aanvaarding van het ambt van bijzonder hoogleraar Samenlevingsopbouw vanwege de Dr. Gradus Hendriks Stichting aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. “Een fixatie op succesverhalen overschaduwt die ongelijkheden en moeilijkheden”.

Politiek ideaal

Zelforganisatie als politiek ideaal verwijst naar mensen die samenwerken buiten de staat en de markt om, bijvoorbeeld met eigen bibliotheken of speeltuinen. Uitermark: “Er is hernieuwd geloof in het zelforganiserend vermogen van mensen, onder andere doordat mensen via internet veel eenvoudiger en sneller kunnen communiceren dan voorheen. Wikipedia is het exemplarische voorbeeld van zelforganiserend vermogen: de online encyclopedie wordt samengesteld door miljoenen vrijwilligers die op eigen initiatief, zonder centrale regie, lemma’s toevoegen, redigeren of aanvullen”.

Zelforganisatie is ook omarmd door de overheid. Met de uitspraak dat de klassieke verzorgingsstaat plaats moet maken voor een participatiesamenleving verlegt het kabinet de verantwoordelijkheid voor welzijn en geluk van de nationale staat naar het zelforganiserend vermogen van lokale gemeenschappen. “Zo doemt het ideaal op van Wikitopia, een ideale stad waarin samenwerking van onderop leidt tot een even ingenieuze als complexe sociale organisatie”.

Zelforganiserend vermogen ongelijk verdeeld

Maar, zo stelt Uitermark, het zelforganiserend vermogen is echter ongelijk verdeeld: sommige wijken zijn beter in staat zijn voorzieningen in stand te houden dan andere. “Dat hangt samen met de aanwezigheid van een goed institutioneel stelsel van stichtingen en verenigingen waardoor mensen zich met elkaar kunnen verbinden. Is zo’n stelsel er, dan kunnen mensen zich ontpoppen tot energieke en creatieve initiatiefnemers die het verschil maken met een grotere kans op succes. Zelforganisatie is ook moeilijk doordat binnen zelforganiserende netwerken conflicten en coördinatieproblemen kunnen optreden”.

Al die ongelijkheden en moeilijkheden van dit appèl op het zelforganiserend vermogen van burgers, worden echter publiekelijk en in de beleidsdiscussie nauwelijks erkend door de eenzijdige nadruk op succesverhalen. De zelforganiserende stad zal volgens Uitermark niet zomaar evolueren tot een Wikitopia waarin iedereen naar kunnen bijdraagt en naar behoefte neemt.

Ontmanteling verzorgingsstaat

Volgens Uitermark wordt het zelforganiserend vermogen van burgers van levensbelang: “Met de dreigende ontmanteling van de verzorgingsstaat staat er nu meer op het spel. Voorzieningen die eerst via de overheid of de markt werden aangeboden zullen mensen nu meer zelf moeten gaan organiseren. De kracht van onze sociale verbanden zal bepalen of onze kinderen worden opgevangen, of onze buurten veilig en leefbaar blijven en of onze ouderen kunnen rekenen op steunkousen”.

“Vanwege het belang van zelforganiserend vermogen onder burgers kunnen we maar beter nieuwsgierig zijn naar hoe het precies werkt”, aldus Uitermark over zijn leerstoel.

Interessant artikel? Meld je dan nu aan voor onze gratis nieuwsbrief!

2 gedachten over “Zelforganiserend vermogen ongelijk verdeeld

  1. joep

    Voorzichtig geformuleerd van mijn kant: het staat of valt inderdaad met nieuwsgierigheid en belangstelling voor anderen. Het zal interessant worden om te zien hoe de toenemende individualisering hiermee samengaat. Is wederzijdse erkenning van een gedeeld ‘groepsgevoel’ nodig om de behoefte te voelen om in aktie te komen voor de ander? Waar zullen de nog uit te vinden raakvlakken liggen?
    En waar eindigt hulp en begint liefdadigheid? Interessant om te zien hoe dit vorm gaat krijgen. Wat gaat er gebeuren met mensen die een wat minder fotogenieke ‘hulpvraag’ (inmiddels een ‘vraag’ en geen ‘behoefte’ meer – alles is relatief) hebben in een samenleving van zzp-ers en marketing/communicatie-consulenten? Het komt me een beetje over als teruggaan naar een vooroorlogse situatie zonder het vrijwilligersleger van de kerken. Het is nogal een experiment.

    Reageren
  2. Ad van den Brand

    Ontmanteling van de verzorgingsstaat is een proces dat door veel mensen binnen veel instanties tot stand kan worden gebracht. De voorwaarden daarvoor zijn dat men afstapt van de claimcultuur, die vervolgens door ambtenaren en gezagsdragers ontkracht moet worden en gewoon kijkt naar wat nodig en realistisch haalbaar is.
    De tijd dat alles, op een bepaalde wijze, geregeld werd is hopelijk voorbij. Tot nog toe worden we echter nog te veel geconfronteerd met instanties en personen die uitmaken wat goed voor ons is. Denk aan de ambtenaar die op basis van beleidsuitgangspunten zijn werk doet en verwordt tot toetser van dossiers in plaats van het samen met de burger zoeken naar passende oplossingen. Ook het al dan niet op wetenschappelijk onderzoek gebaseerd beschrijven van fenomenen in de zorg en welzijnswereld heeft niet zo veel waarde. Participeren, dus deelnemen is altijd een product van interactie die tot positieve resultaten leidt. Jarenlang heb ik particuliere woon-zorginitiatieven mee mogen adviseren en opzetten. Zeker in de beginjaren 1990 werden de initiatiefnemers tegengewerkt en ontmoedigd door de machthebbers bij zowel zorgaanbieders als woningcorporaties. Met doorzetten en geloof in eigen kracht zinj intussen veel woonintiatieven gerealiseerd en koopt men zorg in zodat de regie bij de bewoners en hun naasten blijft.
    Dat deze wijze van zorg en wonen kwalitatief beter is en uiteindelijk goedkoper dan de regulier zorg is inmiddels een bewezen feit. Het succes kwam echter pas op gang toen de diverse betrokken partijen inzagen dat met oprechte samenwerking, op basis van wederzijds respect, moeilijkheden mogelijkheden werden. De toekomst zal leren of men in staat is de maatschappij om te vormen naar een echte interactieve participerende samenleving. Stoppen met paternalisme en creatieve burgers ondersteunen en adviseren zal leiden naar het gewenste doel.

    Reageren

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *